Strona główna - Naczelny Sąd Administracyjny

Naczelny Sąd Administracyjny określił granice stosowania art. 6 ust. 1 lit. f RODO* w kontekście monitoringu wizyjnego na osiedlach mieszkaniowych. Sprawa dotyczyła spółdzielni mieszkaniowej, która – powołując się na tzw. prawnie uzasadniony interes – zainstalowała kamery w altanach śmietnikowych w celu egzekwowania prawidłowej segregacji odpadów.

NSA przypomniał, że przetwarzanie danych osobowych na podstawie art. 6 ust. 1 lit. f RODO jest dopuszczalne wyłącznie wtedy, gdy łącznie spełnione są trzy przesłanki: po stronie administratora istnieją cele, dla osiągnięcia których przetwarzanie danych osobowych jest niezbędne; cele te wynikają z "prawnie uzasadnionych interesów" realizowanych przez administratora; "prawnie uzasadnione interesy" realizowane przez administratora mają charakter nadrzędny wobec interesów lub podstawowych praw i wolności osoby, której dotyczą przetwarzane dane. Kluczowe znaczenie ma przy tym kryterium niezbędności – rozumiane jako brak rzeczywistej możliwości osiągnięcia celu w inny, mniej ingerujący sposób.

W rozpoznawanej sprawie NSA uznał, że choć cele spółdzielni – związane z kontrolą segregacji odpadów i unikaniem podwyższonych opłat z tym związanych – mieszczą się w granicach prawnie dopuszczalnego interesu, to rejestracja wizerunku mieszkańców w altanach śmietnikowych nie była środkiem niezbędnym do ich realizacji. Sąd wskazał na istnienie alternatywnych, powszechnie dostępnych i mniej “inwazyjnych” rozwiązań, takich jak stosowanie zindywidualizowanych worków na odpady, pozwalających na identyfikację źródeł nieprawidłowości bez ciągłego monitorowania zachowań mieszkańców.

NSA podkreślił, że nawet hipotetyczne spełnienie przesłanki niezbędności nie przesądza o legalności przetwarzania. W tego rodzaju sprawie prawnie uzasadnione interesy administratora nie miały charakteru nadrzędnego wobec konstytucyjnie chronionego prawa do prywatności i autonomii informacyjnej jednostki. Wizerunek osoby fizycznej stanowi dane osobowe, a jego utrwalanie w przestrzeni wspólnej budynków wielorodzinnych ingeruje w sferę wolności osobistej, wywodzonej z godności człowieka. Ograniczanie wolności i prywatności może następować wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych, przy ścisłym zachowaniu zasady proporcjonalności. Natomiast zastosowanie monitoringu wizyjnego w altanach śmietnikowych zostało uznane za środek nadmierny wobec celu, jakim jest ograniczenie kosztów opłat za odpady.

• rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) (Dz. Urz. UE L 119 z 4.05.2016, str. 1, Dz. Urz. UE L 127 z 23.05.2018, str. 2 oraz Dz. Urz. UE L 74 z 4.03.2021, str. 35).

Link do orzeczenia

W rozpoznawanej sprawie, mając na względzie prawomocny wyrok WSA w Warszawie uchylający niekorzystną dla podatnika interpretację indywidualną przepisów prawa podatkowego, w dniu 31 grudnia 2021 r. spółka złożyła wniosek o stwierdzenie i zwrot nadpłaty w podatku od towarów i usług, w tym za okresy od I kwartału do III kwartału 2015 r.

Uznając za zasadną odmowę wszczęcia postępowania podatkowego na podstawie art. 165a § 1 Ordynacji podatkowej, Dyrektor Izby Administracji Skarbowej wyjaśnił, że w przedmiotowej sprawie zobowiązania podatkowe w podatku od towarów i usług za I, II i III kwartał 2015 r. przedawniły się z dniem 31 grudnia 2020 r., co jest okolicznością bezsporną i niekwestionowaną przez podatnika. Zatem złożenie wniosku o stwierdzenie i zwrot nadpłaty po upływie terminu przedawnienia zobowiązań podatkowych było bezskuteczne i nie mogło doprowadzić do wszczęcia postępowania.

Gdyby skarżąca złożyła wniosek o stwierdzenie i zwrot nadpłaty w podatku od towarów i usług za I, II i III kwartał 2015 r. do dnia 31 grudnia 2020 r. byłby on procedowany zgodnie z przepisami Ordynacji podatkowej, a okoliczność zaskarżenia interpretacji indywidualnej do sądu administracyjnego nie miałaby żadnego znaczenia dla oceny skuteczności wszczęcia postępowania w przedmiocie stwierdzenia nadpłaty dotyczącego ww. zobowiązań podatkowych.

Oddalając skargę sąd pierwszej instancji uznał, że merytoryczne rozpatrzenie wniosku o stwierdzenie i zwrot nadpłaty w podatku VAT za I, II i III kwartał 2015 r., w sytuacji gdy wniosek ten został złożony po upływie terminu przedawnienia ww. zobowiązań podatkowych (31 grudnia 2021 r.), byłoby działaniem wbrew zasadzie legalizmu i skutkowało naruszeniem art. 79 § 2 w zw. art. 70 § 1 Ordynacji podatkowej.

Naczelny Sąd Administracyjny oddalając skargę kasacyjną spółki wyjaśnił, że uchylenie interpretacji indywidualnej w trybie kontroli sądowoadministracyjnej nie ma wpływu na bieg terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego, o którym mowa w art. 70 § 1 Ordynacji podatkowej. Po upływie terminu przedawnienia nie ma możliwości kształtowania wysokości zobowiązania podatkowego, niezależnie od tego, czy miałoby to być korzystne dla organu podatkowego, czy dla podatnika. A zatem okoliczność zaskarżenia interpretacji indywidualnej do sądu administracyjnego nie ma znaczenia dla oceny skuteczności wszczęcia postępowania w przedmiocie stwierdzenia nadpłaty. W  konsekwencji wniosek o stwierdzenie i zwrot nadpłaty podatnik może złożyć zanim upłynie termin przedawnienia zobowiązania podatkowego określony w art. 70 § 1 Ordynacji podatkowej, a po upływie tego terminu prawo to wygasa zgodnie z art. 79 § 2 ww. ustawy.

Link do orzeczenia

W wyroku tym Naczelny Sąd Administracyjny analizował kwestię dopuszczalności przeprowadzenia kontroli legalności decyzji w przedmiocie określenia przybliżonej kwoty zobowiązań podatkowych i zabezpieczenia jej na majątku podatnika po wygaśnięciu tej decyzji na podstawie art. 33a Ordynacji podatkowej.

W tym zakresie skład orzekający zwrócił uwagę, że choć decyzja o zabezpieczeniu wygasła, to jej skutki prawne pozostają nadal w mocy. Z tego względu zajęto stanowisko, że obowiązkiem organu odwoławczego rozpatrującego odwołanie od decyzji zabezpieczającej organu pierwszej instancji jest - mimo umorzenia postępowania odwoławczego zgodnie z poglądem wyrażonym w uchwale składu siedmiu sędziów NSA z 24 października 2011 r., I FPS 1/11 - dokonanie oceny legalności decyzji organu pierwszej instancji o zabezpieczeniu, celem realizacji konstytucyjnego prawa podatnika do sądu.

Link do orzeczenia

Od 1 stycznia 2024 r. nastąpiła znacząca zmiana przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, dokonana na podstawie art. 43 ustawy z 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. Zmiana ta obejmuje nowe rozwiązania w systemie świadczeń dla osób z niepełnosprawnościami i ich opiekunów. Jednocześnie jednak ustawodawca zastrzegł, że tych nowych przepisów nie stosuje się w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, jeżeli prawo do nich powstało przed 31 grudnia 2023 r. Wynika to z art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym. 

Naczelny Sąd Administracyjny dokonał wykładni tzw. przepisu intertemporalnego, jakim jest art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym. W związku z tym Sąd dokonał analizy funkcji przepisów o świadczeniach rodzinnych i o świadczeniu wspomagających, a także uwzględnił ich miejsce w całym systemie prawa. Na tej podstawie Sąd orzekł, że użyte w art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym sformułowanie „prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r.” obejmuje nie tylko sytuacje, w których wniosek o świadczenie pielęgnacyjne złożono do tego dnia. Obejmuje bowiem również przypadki, gdy wniosek o ustalenie prawa do świadczenia został co prawda złożony po 31 grudnia 2023 r., ale nastąpiło to z zachowaniem terminu określonego w art. 24 ust. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych, a sam wniosek o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności wpłynął do organu orzeczniczego do 31 grudnia 2023 r. i ustalony stopień niepełnosprawności również datowany jest na dzień przypadający przed tą datą. Oznacza to, że stosowanie art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych należy odnieść również do sytuacji, w których wprawdzie wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego został złożony po dniu 31 grudnia 2023 r., jednak wniosek o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności został złożony do dnia 31 grudnia 2023 r., a następnie wydane orzeczenie o niepełnosprawności potwierdzało powstanie stopnia niepełnosprawności przed dniem 1 stycznia 2024 r. 

Zgodnie z art. 8 pkt 2 lit. a ustawy z 20 lipca 2018 r. o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego gruntów zabudowanych na cele mieszkaniowe w prawo własności tych gruntów, tzw. opłaty przekształceniowej (a więc opłaty ponoszonej w związku z przekształceniem, o którym stanowią przepisy tej ustawy), nie wnoszą osoby fizyczne lub ich spadkobiercy, w przypadku gdy wniosły jednorazowo opłaty roczne za cały okres użytkowania wieczystego. W ocenie NSA, zwolnienie z art. 8 pkt 2 lit. a ustawy zostało wprowadzone w celu uniknięcia podwójnego obciążenia finansowego osób fizycznych oraz ich spadkobierców, którzy wcześniej ponieśli pełny ciężar ekonomiczny użytkowania wieczystego przez wniesienie jednorazowej opłaty za cały okres jego trwania. Natomiat w tej sprawie udział w prawie użytkowania wieczystego został nabyty od jednego z rodziców w drodze nieodpłatnego zniesienia współwłasności, bez spłat i dopłat. Czynność ta miała charakter nieodpłatny, a strona należy do kręgu ustawowych spadkobierców tego rodzica. NSA podkreślił w związku z tym, że wykładnia przepisów wprowadzających zwolnienia nie może prowadzić do rezultatów sprzecznych z ich funkcją ochronną oraz celem społecznym.

W kontekście konstytucyjnej zasady równości relewantną cechą w tej sprawie jest przynależność do najbliższej rodziny użytkownika wieczystego, który uiścił jednorazową opłatę roczną, status ustawowego spadkobiercy tej osoby oraz nieodpłatny charakter nabycia prawa. W porównywalnej sytuacji znajduje się zarówno spadkobierca ustawowy nabywający prawo w drodze dziedziczenia, jak i spadkobierca ustawowy, który uzyskuje je wcześniej w drodze nieodpłatnego zniesienia współwłasności. Różnicowanie tych podmiotów wyłącznie ze względu na formę prawną oraz moment przejścia prawa, przy tożsamym skutku ekonomicznym i rodzinnym, byłoby sprzeczne z zasadą równości oraz sprawiedliwości społecznej, a także z celem wprowadzenia zwolnienia. Wykładnia uzależniająca zastosowanie zwolnienia od formy lub momentu przejścia prawa na ustawowego spadkobiercę pozostaje więc w sprzeczności z celem art. 8 pkt 2 lit. a ustawy. 

Link do orzeczenia

Zgodnie z art. 37 ust. 1 ustawy z z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (u.p.z.p.), wysokość opłaty z tytułu wzrostu wartości nieruchomości, ustala się na dzień sprzedaży (opłata planistyczna). Wzrost wartości nieruchomości stanowi różnicę między wartością nieruchomości określoną przy uwzględnieniu przeznaczenia terenu obowiązującego po uchwaleniu lub zmianie planu miejscowego a jej wartością określoną przy uwzględnieniu przeznaczenia terenu, obowiązującego przed zmianą tego planu, jak i faktycznego sposobu użytkowania nieruchomości przed uchwaleniem tego planu. Jednocześnie z art. 87 ust. 3a u.p.z.p. wynika, że jeżeli uchwalenie planu miejscowego nastąpiło po 31 grudnia 2003 r. w związku z utratą mocy przez miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego uchwalony przed dniem 1 stycznia 1995 r., przepisu art. 37 ust. 1 zdanie drugie u.p.z.p., w odniesieniu do wzrostu wartości nieruchomości, nie stosuje się, o ile wartość nieruchomości określona przy uwzględnieniu przeznaczenia terenu ustalonego w szczegółowym miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego uchwalonym przed dniem 1 stycznia 1995 r. jest większa, niż wartość nieruchomości określona przy uwzględnieniu faktycznego sposobu jej użytkowania po utracie mocy tego planu. W takim przypadku, wzrost wartości nieruchomości stanowi różnicę między wartością nieruchomości określoną przy uwzględnieniu przeznaczenia terenu obowiązującego po uchwaleniu planu miejscowego a jej wartością określoną przy uwzględnieniu przeznaczenia terenu ustalonego w szczegółowym miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego uchwalonym przed dniem 1 stycznia 1995 r. Przepis art. 87 ust. 3 u.p.z.p. w takim brzmieniu obowiązuje od 7 stycznia 2023 r., na skutek nowelizacji wprowadzonej ustawą z 16 listopada 2022 r. (Dz.U. z 2022 r. poz. 2747).

Organy orzekające w tej sprawie stanęły na stanowisku, że skoro ustawodawca wyraźnie wskazał, że art. 87 ust. 3a u.p.z.p. dotyczy sytuacji, w której nieruchomość była przeznaczona pod zabudowę w "miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego uchwalonym przed dniem 1 stycznia 1995 r., będącym planem szczegółowym", to niedopuszczalne jest stosowanie tej normy do nieruchomości objętych wcześniej planami ogólnymi. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego (który podzielił w tym zakresie stanowisko wojewódzkiego sądu administracyjnego), stanowisko to, choć oparte na wykładni językowej, jest w świetle zasad konstytucyjnych nie do zaakceptowania.

Wprowadzona w 2023 r. nowelizacja art. 87 ust. 3a u.p.z.p., która arbitralnie zawęziła ochronę właścicieli wyłącznie do przypadków dawnych planów "szczegółowych", stanowi przykład tzw. wtórnej niekonstytucyjności. Ustawodawca powtórzył bowiem rozwiązanie prawne (pominięcie skutków dawnych planów ogólnych), które co do istoty zostało już zakwestionowane przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 9 lutego 2010 r. sygn. P 58/08. Nowelizacja ta ma charakter pozorny i służy jedynie obejściu skutków powołanego wyroku w celach fiskalnych. Argumentacja oparta na ścisłym rozróżnieniu dawnych planów ogólnych i szczegółowych utraciła swoją aktualność. Ustawa z 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym zniosła ten podział, uznając wszystkie te akty za plany miejscowe. Próba reaktywowania tego podziału po blisko 30 latach, wyłącznie w celu obciążenia obywateli opłatą planistyczną, narusza zasady demokratycznego państwa prawnego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, sąd jest uprawniony i zobowiązany do odmowy zastosowania przepisu w jego niekonstytucyjnym (zawężającym) brzmieniu i dokonania wykładni prokonstytucyjnej. Oznacza to, że przy ustalaniu wzrostu wartości nieruchomości (art. 37 ust. 1 u.p.z.p.) należy uwzględniać przeznaczenie terenu w każdym planie miejscowym uchwalonym przed 1 stycznia 1995 r. (zarówno ogólnym, jak i szczegółowym).

 *II OSK 353/24, II OSK 3165/24, II OSK 3166/24, II OSK 3167/24, II OSK 15/25, II OSK 95/25, II OSK 125/25, II OSK 226/25, II OSK 227/25, II OSK 371/25, II OSK 372/25, II OSK 435/25, II OSK 1045/25, II OSK 1164/25

Istota sporu w rozpoznawanej sprawie dotyczyła ustalenia tego, czy objęcie obowiązkiem podatkowym wynagrodzeń polskich marynarzy w Norwegii, przy jednoczesnym zastosowaniu przez Norwegię zwolnienia podatkowego do wynagrodzeń marynarzy (bez względu na ich rezydencję) nie wyłącza co do zasady możliwości opodatkowania podatkiem dochodowym przedmiotowych dochodów w Polsce.

Odwołując się do treści art. 14 ust. 3 oraz art. 22 ust. 1 Konwencji między Rzecząpospolitą Polską a Królestwem Norwegii w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu, podpisanej w Warszawie dnia 9 września 2009 r. (Dz. U. z 2010 r. Nr 134, poz. 899, dalej: UPO), zmienionej Protokołem z dnia 5 lipca 2012 r. (Dz. U. z 2013 roku, poz. 680) NSA w składzie siedmiu sędziów uznał, że jeżeli marynarz wypełnia dyspozycję przepisów umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania odnoszących się do opodatkowania dochodów z pracy najemnej na statku morskim, przepisy te znajdują zastosowanie, pomimo rezygnacji w jakikolwiek sposób z opodatkowania tych dochodów przez państwo – stronę umowy. Przepisy tej umowy nie wprowadzają warunku zapłaty podatku. Nie ustanawiają także zasady, zgodnie z którą podatek musi zostać uiszczony w którymkolwiek z państw – stron konwencji. Z zasadą tą koresponduje stan prawny, w którym – tak jak w analizowanym przypadku – dochody, które powinny podlegać opodatkowaniu w Norwegii nie podlegają tam opodatkowaniu na podstawie decyzji władz norweskich, a na skutek stosowanej metody proporcjonalnego zaliczenia wobec nieograniczonego obowiązku podatkowego, który mógłby powodować opodatkowanie tych dochodów w Polsce, podatek zostaje ograniczony na skutek obowiązującej ulgi abolicyjnej. Ostateczny kształt obowiązku podatkowego wynika zatem z danego stanu faktycznego i ewentualnie osiąganych innych dochodów w kraju i za granicą.

W rozpoznawanej sprawie w ponownie przeprowadzonym przez organy postępowaniu koniecznym będzie ustalenie, czy podatnik uzyskiwał dochody pracując na statku morskim eksploatowanym przez przedsiębiorstwo norweskie w transporcie międzynarodowym. Dla dokonania tego rodzaju ustalenia koniecznym jest ustalenie pojęcia podmiotu eksploatującego statek. 

W zakresie sformułowania „podmiot eksploatujący statek” NSA wyjaśnił, że istotne jest, czy taki podmiot ma władztwo operacyjne nad statkiem, tj. czy decyduje o zasadniczych elementach eksploatacji statku, a tymi elementami jest decydowanie z pozycji przewoźnika o przyjęciu  ładunku i akceptacji trasy przewozu. Kwestie zaś, czy dany podmiot odpowiada za bezpieczeństwo statku, jego stan techniczny, czy skompletowania załogi oraz świadczenia usług dla załogi, ma drugorzędne znaczenie. 

Jednocześnie postanowieniem, o którym mowa w art. 155 § 1 p.p.s.a. (tzw. postanowieniem sygnalizacyjnym), NSA poinformował Ministra Finansów i Gospodarki o istotnych nieprawidłowościach wynikających z przyjętej przez organy podatkowe wykładni przepisów konwencji międzynarodowych w sprawach unikania podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania.

Link do wyroku II FSK 785/22

Link do postanowienia II FSK 785/22

Strona prowadziła działalność obejmująca wymianę i naprawę opon w pojazdach, wytwarzając tym samym odpady w postaci zużytych opon. Na podstawie porozumienia strona przekazała organizacji społecznej nieodpłatnie opony na potrzeby powstającego ogrodu permakulturowego. To skutkowało wymierzeniem stronie opłaty podwyższonej na podstawie art. 293 ust. 4 pkt 2 ustawy z 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (p.o.ś.), zgodnie z którym na terenach parków narodowych i rezerwatów przyrody (…) podmiot korzystający ze środowiska ponosi opłaty podwyższone w wysokości 1,0 jednostkowej stawki opłaty za umieszczenie odpadów na składowisku za każdą tonę odpadów i za każdą dobę składowania.

Ostateczna decyzja wymierzająca stronie opłatę podwyższoną została zaskarżona do wojewódzkiego sądu administracyjnego, który uwzględnił skargę, a wyrok ten był przedmiotem skargi kasacyjnej organu administracji.

Oddalając skargę kasacyjną Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że art. 293 ust. 4 p.o.ś. jest przepisem szczególnym wobec art. 293 ust. 3 p.o.ś., który przewiduje obowiązek poniesienia opłaty za składowanie odpadów w miejscu na ten cel nieprzeznaczonym. Nie można jednak przyjąć, że art. 293 ust. 4 p.o.ś. przewiduje opłatę podwyższoną za samo pozbycie się odpadów w określonym miejscu podlegającym ochronie. Przepis ten nakazuje bowiem naliczać opłatę „za każdą dobę składowania” (a więc nie chodzi o czynność jednorazową jaką jest pozbycie się). Wymierzenie opłaty podwyższonej za korzystanie ze środowiska na podstawie art. 293 ust. 4 pkt 2 p.o.ś. wymaga zatem stwierdzenia, że w rezultacie pozbycia się odpadów miało miejsce składowanie odpadów na terenach parków narodowych i rezerwatów przyrody.