Strona główna - Naczelny Sąd Administracyjny

Sprawa dotyczyła odmowy przeniesienia do rejestru stanu cywilnego, w drodze transkrypcji, zagranicznego aktu małżeństwa zawartego przez osoby tej samej płci. Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za zasadną i uchylił wyrok Sądu I instancji oraz odmowne decyzje organów administracji, zobowiązując równocześnie kierownika Urzędu Stanu Cywilnego do dokonania transkrypcji aktu małżeństwa zawartego w Niemczech.

Sąd wskazał, że rozstrzygnięcie sprawy wymaga uwzględnienia nie tylko przepisów prawa krajowego, ale również prawa Unii Europejskiej oraz standardów ochrony praw człowieka wynikających z Karty praw podstawowych i Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Podkreślono, że skarżący jako obywatele Unii Europejskiej (art. 20 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej) korzystają z prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu, a także z prawa do poszanowania życia rodzinnego, ukształtowanego i rozwiniętego w państwie członkowskim, w którym zawarli legalne małżeństwo. W tym kontekście odmowa uznania małżeństwa zawartego w innym państwie członkowskim stanowi niedopuszczalne ograniczenie tych praw. Sąd zaznaczył, że rozstrzygnięcie sprawy nastąpiło z uwzględnieniem wiążącej wykładni dokonanej przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z dnia 25 listopada 2025 r., C-713/23, wydanym w następstwie pytania prejudycjalnego przedstawionego Trybunałowi w rozpoznawanej sprawie.

Odwołując się do tego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny zaakcentował, że choć bezsprzecznie regulacja instytucji małżeństwa należy do kompetencji państw członkowskich, to wykonywanie tej kompetencji musi pozostawać w zgodzie z prawem Unii Europejskiej, w szczególności z zasadą swobody przemieszczania się oraz zakazem dyskryminacji.

Odnosząc się do klauzuli podstawowych zasad porządku prawnego, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że art. 18 Konstytucji RP nie może być interpretowany jako bezwzględna przeszkoda dla uznania małżeństwa osób tej samej płci zawartego za granicą. Przepis ten nie wyklucza uznania takich związków, a jego wykładnia powinna uwzględniać inne normy konstytucyjne, w szczególności dotyczące godności każdej osoby, równości i zakazu dyskryminacji oraz prawa do życia prywatnego i rodzinnego. Dotychczasowa wykładnia klauzuli porządku publicznego, stanowiąca podstawę odmowy transkrypcji, wymaga rewizji. W ocenie Sądu brak jest podstaw do przyjęcia, że transkrypcja aktu małżeństwa osób tej samej płci stanowi zagrożenie dla podstawowych zasad porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej. Nie narusza ona tożsamości narodowej ani krajowej autonomii regulacyjnej w dziedzinie prawa rodzinnego.

Jednocześnie wskazano, że alternatywne środki uznania zagranicznego aktu małżeństwa, takie jak posługiwanie się dokumentem zagranicznym czy dokonywanie wzmianek dodatkowych, nie zapewniają skutecznej i pewnej ochrony prawnej oraz prowadzą do istotnych utrudnień w korzystaniu z praw wynikających z prawa Unii Europejskiej. W konsekwencji Naczelny Sąd Administracyjny przyjął, że przeniesienie zagranicznego aktu małżeństwa osób tej samej płci, zawartego legalnie w państwie członkowskim Unii Europejskiej do polskiego rejestru stanu cywilnego w drodze transkrypcji, w ustawodawstwie polskim stanowi jedyny, skuteczny sposób uznania zagranicznego małżeństwa, niepowodujący nadmiernych utrudnień i niedogodności przy wykonywaniu przez obywatela Unii praw przyznanych w art. 21 ust. 1 TFUE.

Sąd podkreślił również, że trudności techniczne związane z funkcjonowaniem systemów teleinformatycznych nie mogą stanowić podstawy odmowy dokonania transkrypcji.

Sentencja orzeczenia (162 KB, PDF)

Link do orzeczenia

Sprawa dotyczyła zgodności z prawem uchwały sejmiku województwa określającej zasady korzystania z obywatelskiej inicjatywy uchwałodawczej, w szczególności w zakresie wymogów formalnych oraz przebiegu procedury. Obywatelska inicjatywa uchwałodawcza została uregulowana w art. 89a ustawy z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa.

NSA potwierdził, że zakres przedmiotowy obywatelskiej inicjatywy uchwałodawczej obejmuje wyłącznie sprawy mieszczące się w kompetencjach organu stanowiącego województwa. W konsekwencji dopuszczalne jest doprecyzowanie w akcie prawa miejscowego, że projekty uchwał składane przez mieszkańców muszą dotyczyć zadań samorządu województwa oraz spraw należących do właściwości sejmiku.

Jednocześnie NSA podkreślił, że akt prawa miejscowego nie może prowadzić do ograniczenia ustawowego prawa inicjatywy uchwałodawczej ani do nadania mu charakteru iluzorycznego. W tym kontekście za istotne naruszenie prawa uznano brak określenia terminu na dokonanie oceny formalnej projektu uchwały przez przewodniczącego sejmiku. Taka regulacja umożliwia bowiem nieograniczone w czasie wstrzymywanie procedury, co pozostaje w sprzeczności z art. 89a ustawy o samorządzie województwa.

NSA wskazał również, że niedopuszczalne jest ograniczenie zbierania podpisów poparcia pod projektem uchwały zgłaszanym w ramach obywatelskiej inicjatywy uchwałodawczej wyłącznie do okresu po zawiadomieniu o spełnieniu przez projekt warunków formalnych. Projekt uchwały wraz z poparciem co najmniej 1000 uprawnionych mieszkańców może zostać zgłoszony w każdym czasie, także łącznie z zawiadomieniem o powołaniu komitetu inicjatywy uchwałodawczej. Sejmik województwa nie został upoważniony do wyznaczania ram czasowych, w których można zbierać podpisy poparcia pod projektem.

Link do orzeczenia

Sprawa dotyczyła kontroli legalności uchwały krajobrazowej w zakresie zasad i warunków sytuowania tablic reklamowych i urządzeń reklamowych, w szczególności w kontekście zasady równości oraz dopuszczalności ograniczenia wolności działalności gospodarczej.

NSA wyjaśnił, że zróżnicowanie regulacji uchwały krajobrazowej w obrębie jednego miasta jest dopuszczalne, jeżeli wynika z obiektywnych cech poszczególnych obszarów, w szczególności związanych z ochroną krajobrazu. Wprowadzenie odmiennych zasad dla terenów o różnych walorach przyrodniczych, urbanistycznych lub konserwatorskich stanowi wyraz realizacji zasady proporcjonalności. Jednocześnie nie dochodzi do naruszenia zasady równego traktowania, ponieważ wszystkie podmioty działające na danym obszarze podlegają tym samym regułom prawa miejscowego. Uchwała krajobrazowa, jako akt prawa miejscowego, ma charakter powszechnie obowiązujący, a jej normy znajdują zastosowanie w sposób jednolity wobec wszystkich adresatów znajdujących się w tożsamej sytuacji faktycznej i prawnej.

NSA odniósł się również do zarzutu naruszenia wolności działalności gospodarczej, wskazując, że ograniczenia w tym zakresie znajdują podstawę ustawową w przepisach ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, w szczególności w art. 37a tej ustawy. Uchwała krajobrazowa nie stanowi samoistnego źródła ograniczeń, lecz konkretyzuje normy ustawowe. Ochrona ładu przestrzennego, krajobrazu, środowiska oraz dziedzictwa kulturowego stanowi wartości mieszczące się w kategorii ważnego interesu publicznego, co uzasadnia wprowadzanie ograniczeń w korzystaniu z prawa własności oraz prowadzeniu działalności gospodarczej.

NSA zaakcentował szczególny charakter uchwały krajobrazowej jako aktu prawa miejscowego o cechach zbliżonych do aktów stosowania prawa, którego treść wynika zarówno z regulacji ustawowych, jak i z konkretnych uwarunkowań faktycznych danego obszaru.

Link do orzeczenia 

Sprawa dotyczyła oceny zgodności z prawem regulaminu wynagradzania nauczycieli w zakresie dodatków funkcyjnych oraz wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe, w kontekście przekroczenia delegacji ustawowej wynikającej z ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela.

NSA wskazał, że upoważnienie zawarte w art. 30 ust. 6 pkt 1 i 2 Karty Nauczyciela ma charakter szczegółowy i nie może podlegać wykładni rozszerzającej. Organ prowadzący szkołę jest uprawniony wyłącznie do określenia wysokości dodatków oraz warunków ich przyznawania, a także warunków obliczania i wypłacania wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe. Zakres ten nie obejmuje natomiast kompetencji do regulowania przypadków utraty tych świadczeń ani ich ograniczania.

Pojęcie „warunków przyznawania dodatków” odnosi się do określenia sytuacji, w których nauczyciel nabywa prawo do dodatku, a nie do ustanawiania przesłanek jego pozbawienia. Analogicznie, „warunki obliczania i wypłacania” wynagrodzenia mają charakter techniczny i nie uprawniają do kształtowania materialnych przesłanek prawa do wynagrodzenia.

NSA podkreślił, że wykładnia przepisów kompetencyjnych musi mieć charakter ścisły, co wynika z art. 7 Konstytucji RP. Niedopuszczalne jest przyjmowanie, że organ może regulować materię niewskazaną wprost w upoważnieniu ustawowym. Przyjęcie odmiennego stanowiska prowadziłoby do nieuprawnionego rozszerzenia zakresu regulacji aktu prawa miejscowego.

W konsekwencji NSA uznał, że regulacje przewidujące ograniczenie liczby dodatków, określające przypadki ich nieprzysługiwania oraz wyłączające prawo do wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe nie mogą zostać wprowadzone do  regulaminu wynagradzania nauczycieli, ponieważ oznacza to przekroczenie delegacji ustawowej.

Link do orzeczenia

Zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz ich wypłata następują odpowiednio na wniosek osoby uprawnionej lub jej przedstawiciela ustawowego. Dłużnik alimentacyjny nie jest stroną postępowania o przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego, prowadzonego na tej podstawie. Stroną takiego postępowania pozostaje wyłącznie osoba uprawniona do świadczenia, ewentualnie działająca przez przedstawiciela ustawowego. Przepisy regulujące zasady przyznawania i wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie przewidują aktywnego udziału dłużnika w tym postępowaniu.

NSA wyjaśnił, że obowiązki dłużnika alimentacyjnego wynikają bezpośrednio z ustawy i stanowią konsekwencję bezskuteczności egzekucji alimentów. Decyzja o przyznaniu świadczenia nie kształtuje jego sytuacji prawnej, lecz oddziałuje jedynie na jego sytuację faktyczną. Ustawodawca przewidział w tym zakresie jedynie obowiązek organu poinformowania dłużnika o przyznaniu świadczenia oraz o obowiązku zwrotu wypłaconych należności wraz z odsetkami - art. 27 ust. 1 i 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

W konsekwencji Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że dłużnik alimentacyjny nie posiada interesu prawnego w sprawie wznowienia postępowania zakończonego wydaniem decyzji o przyznaniu omawianego świadczenia. Jeżeli postępowanie, w którym zostało przyznane świadczenie, zostało wszczęte na wniosek przedstawiciela ustawowego osoby uprawnionej, a świadczenie przyznano na rzecz małoletniego, to wykluczało to uznanie dłużnika alimentacyjnego za stronę tego postępowania, a w konsekwencji wznowienie postępowania w tej sprawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 4 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (brak udziału strony w postępowaniu bez jej winy).

Link do orzeczenia

Sprawa dotyczyła dopuszczalności uchylenia przez radę gminy uchwały o utworzeniu parku kulturowego oraz zakresu wymogów proceduralnych związanych z podjęciem takiej uchwały.

Zgodnie z art. 7 pkt 3 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami jedną z form ochrony zabytków jest utworzenie parku kulturowego. Ta prawna forma ochrony zabytków w Polsce, ustanawiana jest uchwałą rady gminy (będącą aktem prawa miejscowego) w celu ochrony krajobrazu kulturowego oraz zachowania wyróżniających się krajobrazowo terenów z zabytkami. Pomimo braku wyraźnej regulacji ustawowej dotyczącej trybu likwidacji parku kulturowego, uchylenie uchwały w tym przedmiocie powinno nastąpić z zachowaniem analogicznych wymogów proceduralnych jak przy jej podjęciu. Oznacza to w szczególności konieczność zasięgnięcia opinii wojewódzkiego konserwatora zabytków oraz zapewnienia udziału społeczności lokalnej. Brak spełnienia tych warunków przy uchyleniu uchwały o utworzeniu parku kulturowego oznacza istotne naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności tego rodzaju uchwały.

Link do orzeczenia

W wyroku tym, oceniając przesłanki skorzystania przez podatnika z tzw. ulgi termomodernizacyjnej w podatku dochodowym od osób fizycznych, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że realizacja przedsięwzięcia termomodernizacyjnego, o którym stanowi art. 26h ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, w budynku mieszkalnym jednorodzinnym zdefiniowanym w art. 3 pkt 2a Prawa budowlanego, nie jest uzależniona od uprzedniego formalnego zakończenia budowy tego budynku.

Ponieważ z art. 26h ust. 10 ustawy podatkowej wynika, że celem omawianej ulgi jest poprawa efektywności energetycznej budynków oraz jakości powietrza, należy uznać, że cel ten może być efektywnie realizowany także w okresie poprzedzającym zakończenie procesu budowlanego, zwłaszcza, jeżeli budynek jest już zasiedlony. Brak czasowego podłączenia budynku do sieci wodociągowej nie świadczy o niemożliwości zaspokajania w nim potrzeb mieszkaniowych, jeżeli zapewnione jest korzystanie przez jego mieszkańców z własnego ujęcia wody. 

Link do orzeczenia

Prawo do odliczenia podatku naliczonego stanowi jeden z fundamentów konstrukcji podatku od towarów i usług, realizując zasadę jego neutralności. W praktyce pojawia się jednak pytanie, czy brak faktury VAT zawsze wyklucza możliwość skorzystania z tego prawa, czy też (w określonych sytuacjach) dokumentem wystarczającym może być akt notarialny. Aktualne orzecznictwo sądów administracyjnych oraz sądów unijnych wskazuje, że decydujące znaczenie mają przesłanki materialne transakcji, a nie wyłącznie formalna postać dokumentu.

Zgodnie z art. 86 ustawy o VAT prawo do odliczenia przysługuje podatnikowi w zakresie, w jakim nabyte towary lub usługi są wykorzystywane do wykonywania czynności opodatkowanych. Konstrukcja ta odzwierciedla unijną zasadę neutralności VAT, zgodnie z którą podatnik nie powinien ponosić ciężaru podatku w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej. W praktyce faktura VAT jest podstawowym dokumentem potwierdzającym prawo do odliczenia, jednak jej rola ma charakter dowodowy i formalny, nie kreuje ona samego prawa, lecz potwierdza zaistnienie opodatkowanej transakcji.

W orzecznictwie podkreśla się, że warunki formalne nie mogą przekreślać prawa do odliczenia, jeżeli spełnione są przesłanki materialne. Stanowisko to konsekwentnie rozwija Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wskazując, że podatnik nie może zostać pozbawiony prawa do odliczenia wyłącznie z powodu uchybień formalnych, o ile organ podatkowy dysponuje danymi pozwalającymi stwierdzić, że transakcja rzeczywiście miała miejsce, została dokonana przez podatnika działającego w takim charakterze i podlegała opodatkowaniu. Z orzecznictwa TSUE wynika zatem wyraźne rozróżnienie między przesłankami materialnymi (rzeczywiste wykonanie czynności opodatkowanej, związek z działalnością gospodarczą) a wymogami formalnymi (posiadanie określonego dokumentu).

Na tle krajowym zagadnienie to było przedmiotem rozstrzygnięć sądów administracyjnych, w których wskazywano, że akt notarialny (zwłaszcza w przypadku transakcji dotyczących nieruchomości) może zawierać wszystkie istotne elementy pozwalające na ustalenie podstawy opodatkowania, stawki oraz kwoty podatku. Jeżeli z aktu jednoznacznie wynika, że strony uznały daną czynność za opodatkowaną VAT, określono cenę netto oraz kwotę podatku, a transakcja została faktycznie dokonana, dokument ten może pełnić funkcję dowodową równoważną fakturze.

Najnowsze orzecznictwo Naczelny Sąd Administracyjny potwierdza wagę prawidłowej wykładni przepisów regulujących prawo do odliczenia. W wyroku z 13 lutego 2026 r., sygn. akt I FSK 949/23, NSA rozstrzygał kwestię o charakterze interpretacyjnym, jednakże jednocześnie nie badał materialnoprawnych okoliczności związanych z realizacją prawa do odliczenia podatku naliczonego. Sprawa ta dotyczyła bezpośrednio zastąpienia faktury aktem notarialnym w konkretnie przedstawionym stanie faktycznym, opisanym we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej. Należy podkreślić, że wyrok ten nie stanowi rozstrzygnięcia co do zasady o dopuszczalności odliczenia VAT na podstawie aktu notarialnego, ale wskazuje na sposób, w jaki Sąd podchodzi do zagadnień interpretacyjnych. Faktura pozostaje podstawowym dokumentem w systemie VAT, jednak jej brak nie musi automatycznie prowadzić do odmowy prawa do odliczenia, jeżeli akt notarialny lub inny dokument pozwala jednoznacznie ustalić, że doszło do rzeczywistej, opodatkowanej transakcji związanej z działalnością podatnika. W takim ujęciu neutralność VAT wymaga, aby formalizm nie prowadził do nieuzasadnionego obciążenia podatnika ciężarem podatku.

Link do orzeczenia